ՔՐԻՍՏՈՆՅԱՆԵՐԻ ԻՐԱՎԻՃԱԿՆ ԱՅՍՕՐՎԱ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ (ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ)

Թուրքիայում թեև ոչ բոլոր եկեղեցիներն ավերվեցին, սակայն արգելվեց նորերի կառուցումը, մի որոշում, որը մինչև 2005 թ. Թուրքիայում իրավական ուժ ուներ[1]: Ուղղափառ և հայ եկեղեցիների մեծ մասը ներկայումս կամ ավերվել, կամ վերածվել է մզկիթի, ինչպես, օրինակ, 730 տարի առաջ կառուցված և 1922 թ. Նիկիայում (այժմ` Իզնիկ) թուրքերի կողմից պայթեցված Քիմեսիս (Κοίμηση-ննջում, վերափոխում) եկեղեցին[2]: Կիպրոսի հարցը մինչ օրս լուծում չի ստացել, մի բան, որ խորացնում է լարվածությունը Թուրքիայում ապրող քրիստոնյաների ու մուսուլմանների միջև[3]:

Թուրքիայի կողմից Հայոց ցեղասպանության ժխտման պետական պաշտոնական գաղափարախոսությունը թուրք պատմաբաններն այլևս միացյալ ուժերով չեն պաշտպանում, որի առաջին օրինակն էր Թաներ Աքչամի «Հայաստանը և ցեղասպանությունը» գիրքը (1966 թ.)[4]: 2005 թ. թուրք գրող Օրհան Փամուկը մեղադրվեց «թրքայնության հրապարակային նվաստացման» մեջ, քանի որ նա մատնանշել էր հայերի կոտորածները[5]: Թուրքիայում քրիստոնյաները մինչ օրս պետության հսկողության տակ են: Լսվում են նույնիսկ քահանաների հեռախոսները[6], ինչպես նախկինում այս երևույթի նմանությամբ Թալեաթը, ըստ Ամերիկայի դեսպանին իր իսկ կողմից հայտնած տեղեկության, կարդում էր Կ.Պոլսում ստացվող հեռագրերը, որից հետո միայն դրանք առաքվում էին հասցեատերերին[7]: Այս երևույթը թերևս կարելի է համարել դեռևս չբուժված քաղաքական պարանոյայի դրսևորումներ:

Ներկայիս Թուրքիայի պարագային լուրջ մտահոգություն է խոսքի ազատության, հատկապես ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչների խոսքի ազատության խնդիրը, մանավանդ երբ նրանք արտահայտվում են Հայոց ցեղասպանության մասին: 2007 թ. հունվարի 19-ին Ստամբուլում սպանվեց պոլսահայ լրագրող, հրապարակախոս, «Ակոս» թերթի գլխավոր խմբագիր Հրանտ Դինքը, ով համարձակ հոդվածներով էր հանդես գալիս նաև Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ: Մարդասպանը հեռանալիս գոչել էր` «գյավո՛ւր» – անհավատ, ինչը հիմք է տալիս ենթադրելու, որ սպանությունը կատարվել է ազգայնական և կրոնական դրդապատճառներով:

Թուրքիայում բազմաթիվ քրիստոնյա եկեղեցիներ թե՛ կառավարության անհոգության ու անուշադրության և թե՛ առանձին անձանց կամ խմբերի վայրագ գործողությունների պատճառով քանդվել ու ավերվում են: Այս առնչությամբ բավականին քննադատություններից հետո թուրքական կառավարությունը 2007 թ. նորոգել տվեց Աղթամարի Սուրբ Խաչ հայկական հայտնի, պատմական եկեղեցին (10-րդ դար, ճարտարապետ Մանվել), սակայն արգելվեց գմբեթին խաչ տեղադրել: Եկեղեցու գմբեթին խաչի տեղադրումը հաջողվեց որոշ ժամանակ անց[8]: Թուրքական կառավարությունը թույլատրել էր Աղթամարի Սուրբ Խաչ եկեղեցում պատարագ մատուցել միայն տարին մեկ անգամ: Սակայն, նաև ըստ «Արմենպրես» լրատվական գործակալության հրապարակման, 2011 թ. թուրք պաշտոնյաների հետ բանակցություններ էին տարվում` պատարագ մատուցելու ոչ թե տարին մեկ, այլ հինգ անգամ[9]: 2016 թ. թուրքական կառավարությունը «մեծահոգաբար» թույլ տվեց պատարագ մատուցել ավելի հաճախ: Այս մեկ դեպքը ևս ցույց է տալիս, թե որքանով է Թուրքիան անգամ եկեղեցական կառույցների նորոգման, եկեղեցական արարողությունների մատուցման վրա տարածում իր վերահսկողությունը, սահմանափակումներն ու ճնշումները:

Անգամ մուսուլման այլազգիների նկատմամբ բացասական և անհանդուրժող վերաբերմունք է դրսևորվում, եթե նրանք Թուրքիայի իշխանությունների կողմից համարվում են պետականության սպառնալիքներ: Այսպիսին է քրդերի պարագան, որոնք Թուրքիայում ինքնավարություն ստանալու նկրտումներ ունեն, և անգամ զինված բախումների են գնում թուրքական իշխանության և ուժային ծառայությունների դեմ: «Քրդերը, որոնք այսօր փորձում են ներկայանալ որպես թուրքերի զոհ, Հայոց ցեղասպանության ընթացքում իրենց հոժարակամ մասնակցությունը բերեցին թուրքական մահաբեր մեքենային: Սա է մեզ ուսուցանում [նաև] Էրզրումի ողբերգության մանրամասն ուսումնասիրությունը»[10]:

Բացի հոգևորականների հեռախոսները գաղտնալսելուց, վերահսկողություն և պարտադրանք է նկատվում քրիստոնյա համայնքների և նրանց ղեկավարների, հատկապես հոգևոր առաջնորդների վրա: Հայերի պարագային այդ ազդեցությունն զգացվում է մանավանդ Հայոց ցեղասպանության ճանաչման խնդրի առնչությամբ:

Կարող եք կարդալ նաև առաջին մասը և երկրորդ մասը:

[1] Վիլհելմ Բաում, Թուրքիան և նրա քրիստոնյա փոքրամասնությունները. Անցյալը – Ցեղասպանությունները – Ներկան, նվիրված ԵՄ-ի ընդարձակման բանավեճին, թարգմ.` Դորա Սաքայան և Էվելինա Մակարյան, ԵՊՀ հրատարակչություն, Երևան, 2010, էջ 14:

[2] Նույն տեղում, էջ 151:

[3] Նույն տեղում, էջ 167:

[4] Նույն տեղում, էջ 171:

[5] Նույն տեղում, էջ 172:

[6] Նույն տեղում, էջ 168:

[7] Ambassador Morgenthau՚s Story: A Personal Account of the Armenian Genocide, Cosimo, Inc., 2010, էջ 228:

[8] Post-Ottoman Coexistence: Sharing Space in the Shadow of Conflict, (The Istanbul Armenians, negotiating coexistence, Sossie Kasbarian), edited by Rebecca Bryant, Berghahn Books, 2016, p. 218.

[9] armenpress.am/arm/news/659295/

[10] Վիլհելմ Բաում, նշվ. աշխ., էջ 83: