ՔՐԻՍՏՈՆԵԱԿԱՆ ՀՈՒՅՍ. «ՂԱՐԱԲԱ՞Ղ», ԹԵ՞ «ԲԵԹՂԵՀԵՄ»

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՄԵՆ

Սուրբ Ծննդյան այս խոհերը գրվել են 1989 թ., երբ Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողություններ էին բռնկվել հայերի և ադրբեջանցիների միջև: Հակամարտությանը նախորդել էր Ադրբեջանում` Սումգայիթում, հայերի դաժան ջարդը: Այդ տարվա ապրիլին ռուսական զորքերը Վրաստանում` Թբիլիսիի փողոցներում, դաժանորեն հարձակվեցին խաղաղ ցուցարարների վրա: Այս բոլոր իրադարձություններն ի մտի և Խորհրդային Միության ներսում ազգային տարբեր հակամարտությունների հեռանկարով Հայր Ալեքսանդրը  խորհում է աշխարհում չարի և բռնության մասին: Այս մտածումն առաջին անգամ տպագրվել է հանրահայտ «Совершенно секретно» թերթում (հմ. 7, 1989) և վերատպվել «Культура и духовное возрождение» հավաքածուում: Այն աննշան կրճատվել է անգլերեն թարգմանության մեջ:

* * *

Ղարաբաղն իմ մտքում վեր է հառնում որպես ընդհանրական խորհրդանիշ անթիվ ողբերգությունների, որոնք, թվում է, ժայթքում են մեկը մյուսի հետևից աշխարհի բազմաթիվ կողմերում: Չնայած ատելության և բռնության այս բռնկումների պատճառները յուրաքանչյուր տեղում կարող են տարբեր լինել, աղետի ընդհանուր պատկերը նույնն է: Հիշեք Պեկինի և Թբիլիսիի հրապարակները, մտածեք Ուլստերի ու Երուսաղեմի, Սումգայիթի ու Քաբուլի, Աֆրիկայի և Լատինական Ամերիկայի մասին … Հնդկաստանը` ավանդաբար խաղաղության երկիրը, նույնպես վկայել է արյունահեղության մասին: Այնպիսի զգացողություն է` կարծես ժողովուրդներն ու ցեղախմբերը, երկրներն ու կառավարությունները, առաջնորդները և ամբոխները` ողջ մարդկային ցեղն ինքնակործանման ճանապարհին է:

Գաղափարաբանությունները, ավանդությունները, քաղաքական ու ազգային նշանաբանները, պաշտամունքները և լեզուները վերածվում են մարդու դեմ ուղղված զենքի: Եթե ամենաանբնական պատերազմը քաղաքացիական պատերազմն է, ապա չպե՞տք է արդյոք ի վերջո ընդունենք, որ վկաներն ենք համաշխարհային քաղաքացիական պատերազմի «Ադամի բոլոր որդիների» միջև, պատերազմ, որը մասերի է պատառոտում մարդկության մարմինը: Այս պատերազմներն անդադար են: Ահաբեկչությունն ու ատելությունը զինադադար չեն ճանաչում: Դրանք լիցքավորվում են անօրինությամբ, հանցագործությամբ և թմրադեղերի հակվածությամբ: Թվում է, թե մեր ժամանակներում մի արգելապատնեշ է ջարդվել և ազատություն տվել զայրույթի ջրհեղեղներին: Դա տեղի է ունենում հիմա, մեր աչքերի առջև, բայց նախանշաններն այստեղ են եղել երկար ժամանակ ի վեր:

Մոռացե՞լ ենք արդյոք Dias Irae-ի [լատ.՝ ցասման օր, լատինական օրհներգ Վերջին դատաստանի մասին] սարսափազդու խոսքերը: Կարիք ունե՞նք, որ մեզ հիշեցնեն նացիստների, ստալինիստների, Խմեր Ռուժի (Khmer Rouge)  մասին: Կմոռանա՞նք և կթաղե՞նք մեր գլուխներն ավազի տակ: Բայց դա չի կանգնեցնի չարի ահագնացումը:

Այսօր Սուրբ Ծննդյան աստղը, Բեթղեհեմի աստղը փայլում է մեկ անգամ ևս, ինչպես փայլում էր երկու հազար տարիներ առաջ անկարգության մեջ եղող աշխարհի վրա: Այն կոչ է անում մեզ հիշել հավիտենության մասին: Ահա թե ինչու Սուրբ Ծնունդն ավելին է, քան «մանկական տոնախմբություն» կամ «ընտանեկան տոն», ավելին` քան ուրախության և հանգստի օր, ինչպիսին որ այն այժմ դարձրել են աշխարհի շատ երկրներում: Որոշ մարդկանց համար Սուրբ Ծննդյան աստղը միայն զարդ է տոնածառի վրա, բայց նրանք, ովքեր այդպես են մտածում, չեն նկատում այս սուրբ օրվա իրական նշանակությունը: Քրիստոսի աստղը հիշեցնում է մարդկանց իրենց ավելի բարձր կոչման մասին: Այն հիշեցնում է մեզ նվիրական կայծի մասին, որ Արարիչը դրել է մեր մեջ, կայծ, որ մեզանում բոցավառում է սեր և ազատություն, հավատք և ստեղծագործելու ունակություն, գթասրտություն և փոխըմբռնում:

Մի անգամ փրլիսոփա Նիկոլայ Բերդյաևին  սոփեստական այս հարցն են տվել. «Կարո՞ղ է Աստված ստեղծել մի քար, որն Ինքը չի կարող շարժել»: Եվ Բերդյաևը պատասխանել է. «Այո՛, այդ քարը մարդն է»:

Եկեղեցին միշտ ուսուցանել է, որ ո՛չ մարդիկ և ո՛չ էլ աշխարհը չեն կարող ազատվել չարից առանց իրենց գործուն մասնակցության: Մենք ստեղծված ենք կենդանիների պատկերով և նմանությամբ, բայց ինչ վերաբերում է մեր ներքին էությանը, մենք ստեղծված ենք մեր Արարչի պատկերով և նմանությամբ: Հետևաբար, ազատությունը, որը մեր անքակտելի հատկանիշն է, մեզ հնարավորությունն է տալիս վերափոխելու մեր կենդանական բնությունը և գործուն դարձնելու այն սքանչելի ներուժը, որ մեր մեջ է: Սակայն հնարավո՞ր է դա, եթե մարդիկ իրենց են համարում որպես սկզբնակետ:

Մի քանի դարեր և հիմա էլ աշխարհը սնվում է պատրանքով, որ ինքը դա կարող է: Աշխարհը փորձել է չնկատել Բեթղեհեմը և չտեսնել այդ ավետարանական աստղի բարի փայլը: Արբած գիտությամբ, տարերքների վրա մեր իշխանությամբ հպարտանալով, մենք` մարդկային էակներս, մեր հույսը դրել էինք բնության օրենքների մասին մեր իմացության վրա` ակնկալելով, որ խաղաղությունն ու երջանկությունը դրանից են գալու: Բայց դա տեղի չունեցավ: Գիտելիքը, ընկնելով բանականությամբ օժտված գազանի ձեռքը, ոչ միայն չփրկեց քաղաքակրթությունը, այլև դարձավ նրա memento mori-ին [լատ.՝ հիշիր մահվան մասին], նրա դամոկլյան սուրը: Եվ այստեղ մեղավորը գիտելիքը չէ, ոչ էլ Աստծուց մարդուն տրված բանականությունը, այլ` մթագնումը հոգու, որն անզոր եղավ դիմակայելու գազանական տարերքին:

Մենք` մարդկային էակներս, հույսներս դրել էինք աշխարհիկ հումանիզմի գաղափարների վրա, որով այդքան հպարտանում էր անցյալ հարյուրամյակը: Մենք մտածում էինք, որ կարող ենք գործել առանց Բեթղեհեմի աստղի այն ժամանակից ի վեր, երբ գտանք օրենքի մեր սեփական տախտակները: Ինչևէ, այդ տախտակներն ապացուցեցին, որ ապակու պես փխրուն են, և Համաշխարհային պատերազմի առաջին քամիները դրանք ջարդուփշուր արեցին: Հումանիզմն անգթորեն ոչնչացվեց բռնակալների կրնկի տակ, որոնց ամբոխը կուրորեն հետևում էր: Պարզվեց, որ [մարդու մեջ առկա] գազանը միայն թաքնվել էր և նոր ուժ հավաքելով կրկին մոլեգնեց մեր մոլորակի վրա` իր ճանապարհին ոչնչացնելով ամեն ինչ: Եվ կրկին սխալը կայանում է ոչ թե հումանիզմի մեջ որպես այդպիսին, այլ Բարիքի բարձրագույն, աստվածային ակունքները մոռացության մատնելու մեջ:

Մենք` մարդկային էակներս, մտածում էինք, որ տեխնոլոգիան, հարմարավետությունը և կենցաղը, որ կերաշխավորեին աշխատանքի ու հանգստի հնարավոր ամենալավ պայմանները, կլուծեին բոլոր խնդիրները: Բայց գերզարգացած երկրների օրինակն ապացուցեց, որ դա պատրանք է: Այդ երկրների օրինակը պատկերավոր կերպով մեզ ցույց է տալիս, թե բարոյական, մշակութային և էկոլոգիական ինչպիսի վտանգներով է լի ինդուստրիալ քաղաքակրթությունը, և ուր են առաջնորդելու հագեցվածությունը, «էթիկական մատերիալիզմը» և ագահ ու անհագ «սպառողականությունը»: Իհարկե, լավ է, երբ մարդիկ ապահովված են սննդով ու հագուստով, ունեն համապատասխան բնակավայր և կարող են կենցաղում օգտվել տեխնոլոգիայի նվաճումներից: Բայց այդ բաները միակ իդեալ դարձնելը նշանակում է նսեմացնել կյանքի իմաստը և մարդուն առաջնորդել դեպի հոգևորից զրկման փակուղի:

Մենք` մարդկային էակներս, հարյուրամյակներ ի վեր երազել ենք հասարակության այնպիսի վերափոխման մասին, որը բոլորին բարգավաճում և բարեկեցություն պիտի բերի, որտեղ կթագավորեն ազատությունը, հավասարությունը և եղբայրությունը: Բայց Ֆրանսիական հեղափոխության օրերին ահաբեկչության փորձառությունն արդեն նախազգուշացում էր և նախօրինակն այն ամենի, ինչ տեղի է ունենում մեր օրերում: Երբ հասարակական կարգը նվիրագործված է համարվում ավելի, քան մարդիկ և նրանց կյանքը, նրանց իրավունքներն ու արժանապատվությունը, ապա այդ ժամանակ, հանուն այդ հասարակական կարգի, հազարավորներ և գուցե միլիոնավորներ կարող են կործանվել, ասես նրանք ոչինչ են կամ անարժեք թափոն: Իհարկե, հասարակական կարգը բարելավելու գաղափարը վսեմ և արժեքավոր է: Բայց երբ այդ նպատակը դառնում է ինքնաբավ և հավակնում է կրոն լինելու և ոչնչացնելու անհատների, այդ ժամանակ այն առաջնորդում է հակառակ արդյունքի:

Կցանկանայի հիշեցնել, որ համընդհանուր երջանկության ցուցումները  հայտնի են եղել վաղ ժամանակներից: Դասական ժամանակներում չէ՞ր, որ ծնվեց գիտության պաշտամունքը, երբ էպիկուրյանները հեդոնիզմ  և հաճույքի պաշտամունք էին քարոզում (չնայած Էպիկուրն ինքը չէր մեղադրվում դրա համար): Պլատոնը չէ՞ր, որ ոստիկանական պետության իր համակարգը ստեղծեց, որից պոետները, ազատամիտները և այլախոհներն արտաքսված էին` հանուն «քաղաքացիների բարօրության»: Անցյալը մեզ թողել է նաև ուժով պարտադրված կրոնի սարսափելի գաղափարը: Զարմանալի չէ, որ երբ մարդիկ ազատության, հավասարության և եղբայրության գաղափարները վերածեցին ահաբեկչության և ստրկության նոր ձևերի, ապա նույնը պիտի պատահեր կրոնի հետ:

Սակայն դուք կարող եք առարկել, որ կրոնը, ի տարբերություն գիտության պաշտամունքի, հեդոնիզմի, աշխարհիկ էթիկայի և քաղաքական ուտոպիայի, առնչություն ունի  հոգու և բարձրագույն Էակի հետ: Դա, իհարկե, ճիշտ է: Բայց երբ կրոնը գործիք է դառնում իշխանություն ունեցողների ձեռքում, երբ նրա հետևորդներն ուժ են կիրառում, հավատքը կորցնում է իր ճշմարիտ բնությունը և դառնում քաղաքական կրքերի և սոցիալական առանձին խմբի «շահի» ծառայողը: Շատ դեպքերում մեր ներկա հոգևոր ճգնաժամը կրում է կրոնի այդ կեղծարարության, այդ աղավաղման հետքերը, երբ կրոնը մթագնում է մոլեռանդությամբ ու բռնությամբ և միախառնվում պետության շահերին:

 «Ղարաբաղը» (խորհրդանշական իմաստով) մերկ հողի վրա չի սկսվել: Այսօր մենք սկսում ենք հասկանալ, որ, այնուամենայնիվ, աշխարհն ինչքան շատ շահել է, ավելի շատ կորցրել է: Հիմա եկել է վճռելու և ընտրելու ժամանակը:

Ահա այս է մեզ հիշեցնում Քրիստոսի աստղը, Սուրբ Ծննդյան օրը, այն օրը, երբ Բեթղեհեմի հովիվները լսեցին երգը. «Փառք Աստծուն բարձունքներում, խաղաղություն երկրի վրա և հաճություն մարդկանց մեջ» (Ղուկ. 2.14): Երբ մարդու Որդին` Աստծո Որդին ծնվեց, նոր զորություն մտավ պատմության ընթացքի մեջ, սիրո և հոգևոր վերափոխման զորությունը: Բոլոր նրանց համար, ովքեր հետևում են այդ աստղին, այն ոչ միայն փարոս է մութ աշխարհում, այլ նաև հեղում է նրանց վրա Հոգու խորհրդավոր էներգիան` վեր հանելով Աստծո պատկերն ու նմանությունը:

Քրիստոս գալիս է դեպի մարդիկ ո՛չ երկրային իմաստության լուսեպսակով, ո՛չ լեգեոներների ուսերին և ո՛չ էլ հասարակական համաձայնագրով: Ավետարանի խոսքն ուղղված է մեր սրտերին ու մտքերին` ոչ միայն փոխելու մեր գաղափարաբանությունը, այլ մեզ դարձնելու «նոր արարած» (հմմտ. Բ Կորնթ. 5.17): Մինչդեռ աշխարհը կանգնած է խաչմերուկում` հասնելով ճակատագրական վերջնագծին: Դա կարող է նշանակել քաղաքակրթության վախճանը:

Փարիսեցիները, հպարտ իրենց հնագույն ժառանգությամբ, ասում էին. «Մենք Աբրահամի որդիներն ենք»: Բայց Հովհաննես Մկրտիչը հանդիմանեց նրանց` ասելով, որ եթե չապաշխարեն, Աստված կարող է քարերից Աբրահամի նոր որդիներ վեր հանել (Ղուկ. 3.8): Ճիշտ նույն կերպ էլ այժմ մենք պետք է հասկանանք, որ եթե չգտնենք ճշմարիտ ճանապարհը, մեր դարաշրջանը կարող է վերջինը լինել պատմության մեջ: Ազատ չէ՞ արդյոք Արարիչը կրկին սկզբից սկսելու, գուցե մի փոքրիկ կղզյակից, որը կփրկվի ատոմային աղետից, կամ մի այլ մոլորակից, մեկ այլ մարդկությամբ… Ցանկալի չէ դրան հավատալ:

Երբ նայում եմ Ռուբլյովի` Սուրբ Երրորդության սրբապատկերին, այն իմ միտքն է բերում սուրբգրական պատմությունը, որից Ռուբլյովը վերցրել է իր թեման (Ծննդ. 18): Տերը հայտնվեց երկրի վրա երեք ճանապարհորդների տեսքով` վերջին անգամ փորձելու Սոդոմ և Գոմոր մեղսալի քաղաքները: Եվ Աբրահամը` «հավատացյալների հայրը» [Գաղ. 3.7], աղաչեց, որ քաղաքները խնայվեն հանուն քիչ քանակությամբ արդարների: Ավա՜ղ, նրանք այնքան քիչ էին, որ Աստված նախընտրեց այդ արդարներին դուրս հանել դատապարտված Սոդոմից և Գոմորից:

Բայց մեր` քրիստոնյաներիս մեջ այն հույսն է ապրում, որ մեր ընդհանուր տունը, մեր երկիրը, մարդու կողմից ստեղծված բոլոր հիանալի բաները կխուսափեն Սոդոմի ճակատագրից: Մենք մտաբերում ենք ճգնավորների ինքնազոհողությունն ու հերոսությունը, աղոթքներն ու պայքարները, մերձավորի հանդեպ ծառայություններն ու գթասրտությունները, որոնք փայլում են քսաներորդ դարի խավարի մեջ: Մենք հիշում ենք առ Քրիստոս հավատարմությունը, նույնիսկ այնպիսի մարդկանց մահը, ինչպիսիք էին ռուս նոր նահատակները և Մարտին Լյութեր Քինգը, մենք հիշում ենք Մայր Մարիային և Դիմադրության հերոսներին, նրանց, ովքեր իրենց սրտերը մաքուր պահեցին խելագարության և ատելության թագավորության ընթացքում:

Մենք հիշում ենք ռուս ստարեց Սիլուանին, ով ապրում էր Աթոս լեռան վրա, Մայր Թերեզային և նրա ծառայակիցներին Հնդկաստանում, մենք հիշում ենք Բերդյաևի և Տեյար դը Շարդենի վսեմ և առաքինի մտքերը, Մահատմա Գանդիի, Դիտրիխ Բոնհոֆֆերի և Հելդեր Կամարա եպիսկոպոսի անձնվիրումը: Մենք հիշում ենք բժիշկներին և ուսուցիչներին, գրողներին և փիլիսոփաներին, ստեղծագործող նկարիչներին, քաղաքական գործիչներին և մեզ ժամանակակից բազում այլոց, ովքեր մարտահրավեր են նետում մատերիալիզմի, ժլատության, սպառողականության, չարի և բռնության թագավորությանը: Նրանք ցույց տվեցին աշխարհին, թե ինչ է նշանակում հավատարիմ լինել Քրիստոսին, նույնիսկ եթե նրանցից ոմանք գիտակցաբար քրիստոնյաներ չէին: Քրիստոս Ինքը չէ՞, որ ասաց. «Ոչ ամեն մարդ, որ Ինձ «Տէ՜ր, Տէ՜ր» է ասում, երկնքի արքայություն կմտնի, այլ նա՛, ով կատարում է կամքը Իմ Հոր, որ երկնքում է» (Մատթ. 7.21):

Մենք նաև հավատում ենք, որ Բարիքի այդ անհաղթահարելի զորությունը արմատավորված է ոչ միայն մարդկային բնության մեջ, մեր բաժանված ու հակասական անձերում, այլև սնվում է նույն Աղբյուրից, որն ստեղծել, պահում և կյանք է տալիս տիեզերքին: Բարիքի այդ զորությունը սպասում է մեզ: Այն ինքն է իրեն բացահայտել մեզ համար: Հիմա մեր հերթն է պատասխանելու: