ՃԱՆԱՊԱՐՀ ԴԵՊԻ ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ

Թարգմանություն ռուս փիլիսոփա, էքզիստենցիալիստ Լև Շեստովի գործերից:

«Հոսեցի ես ինչպես ջուր, խախտվեցին իմ բոլոր ոսկորները, և սիրտս հալած մոմ դարձավ որովայնիս մեջ» (Սաղմ. 22.15): Ճշմարտությունը տեսնելու համար պետք են ոչ միայն սրատես աչք, հնարամտություն, աչալրջություն և այլն, պետք է մեծագույն ինքնուրացում և ոչ սովորական իմաստով: Բավական չէ, որ մարդը համաձայնի ապրել ցեխի, ցրտի մեջ, տանի վիրավորանքներ, հիվանդություններ, տապակվի ֆալարիդյան ցուլի մեջ: Պետք է նաև այն, ինչի մասին հայտարարում է սաղմոսերգուն` ներքնապես հալչել, ջարդել և կոտրել հոգու կմախքը, այն, ինչ համարվում է մեր էության հիմքը, այն ողջ պատրաստի որոշակիությունը և պատկերացումների բացահայտությունը, որում մենք վարժվել ենք տեսնել veritates aeternae [հավիտենական ճշմարտություններ]:

Զգալ, որ քո ներսում ամեն ինչ դարձել է հոսուն, որ ձևերն այսուհետ տրված չեն հավիտենական օրենքի մեջ, այլ որ դրանք ամեն ժամ, ամեն րոպե պետք է ինքդ ստեղծես: Հազարամյակներ մարդկային միտքն անհոգնաբեկ աշխատել է` սահմանելու և արձանագրելու հավիտենականը որպես միշտ իրեն հավասար և անփոփոխ: Սոկրատն այդ արվեստը սովորելու համար գնաց արհեստավորների, վարպետների մոտ: Դարբին, ատաղձագործ, հյուսն, խոհարար, բժիշկ` նրանք բոլորը գիտեն` ինչ անել, նրանք ունեն հասկացություն «բարիքի» մասին, պատրաստի, ամուր causa finalis [վերջնական պատճառ], որ հստակեցնում է նրանց նպատակները: Նրանցից և մենք կարող ենք իմանալ` ինչ է «բարիքը», քանզի չէ՞ որ բարիքը  միշտ և ամենուր միևնույնն է:

Բայց աստվածների «բարիքը», որը պետք էր Սոկրատին, ոչնչով նման չէ դարբինների, հյուսների և բժիշկների բարիքին: Միայն անվանումն է նույնը: Աստվածները չգիտեն «վարպետություն» և դրա կարիքը չունեն: Նրանք չեն փնտրում ո՛չ ամրություն, ո՛չ հաստատունություն, ո՛չ օրենքներ: Կա սեղանի և պայտի հասկացությունը: Բայց չկա բարիքի հասկացություն. դարբիններն ու հյուսները պետք է իրենց գործն անեն և իրենց գործով սահմանափակվեն: Ինչպես նրանց գործիքները` կացիններ, մուրճեր, սղոցներ և այլն, չեն կարող պետք գալ փիլիսոփային, այնպես և նրանց գաղափարներն ու մեթոդները ոչինչ չեն տա նրան, ում Ապոլլոնը կոչել է սրբազան զոհաբերության: Փոխանցելով կենցաղային փորձառությունից «օրենքի» և «ընդհանուր հասկացության» մասին պատկերացումը գիտության մեջ` Սոկրատը գիտությանը շատ բան տվեց, բայց մետաֆիզիկային դատապարտեց դանդաղ և հավաստի մահվան: «Մաքուր բանականության քննադատությունը» ծնվեց այնժամ, երբ Սոկրատը վճռեց «բարիքը» փնտրել արհեստավորների մոտ: Մետաֆիզիկան դարձավ արհեստ:

Եվ հիմա մեր խնդիրն է, գուցե և անիրագործելի, քանզի Սոկրատը դարձել է մեր երկրորդ բնությունը, սեփական հոգուց արմատախիլ անել ամեն «օրինաչափը», ամեն «գաղափարականը»: Սաղմոսերգուի օրինակով կոտրել կմախքը, որի վրա հենվում է մեր հին եսը, հալեցնել սեփական «որովայնը»: Օրենքներ և հաստատունություն` միայն երկրի վրա, ժամանակավոր գոյության համար: Եվ «գաղափարականը», լինի այն causa efficiens [գործող պատճառ] կամ causa finallis [վերջնական պատճառ], նույնպես միայն երկրի վրա: Երկրային գոյությունից այն կողմ մարդը պետք է ինքն ստեղծի նպատակներ և պատճառներ: Եվ որպեսզի դա սովորի, մարդը պետք է զգա լքվածության այն ահավոր զգացումը, որի մասին պատմվում է 21-րդ սաղմոսի սկզբում. «Աստվա՛ծ իմ, Աստվա՛ծ իմ, ինչո՞ւ լքեցիր ինձ»: Չկա Աստված, մարդը թողնված է ինքն իրեն: Նույնիսկ չկա այն հույսը, որով երբեմն մխիթարվում էր Սոկրատը, թե մահը քուն է առանց երազատեսության: Ո՛չ, քնին կայցելեն տեսիլքները: Եվ գլխավոր տեսիլքը` մարդը պետք է ինքն Աստված դառնա, այսինքն` ամեն ինչ ստեղծել ոչնչից, ամեն ինչ` և՛ մատերիան, և՛ ձևերը, և՛ նույնիսկ հավիտենական օրենքները:

Այդպիսին է հին, երանելի մարդկանց փորձառությունը՝ հեռու գիտելիքից, հիմքից, վստահություններից, այն ամենից, ինչ մարդկանց տրվում է «ընդհանուր» կյանքով: Դրանում է նրանց «մեծ» հույսը: Եվ ոչ միայն հին ժամանակներում ապրողները, այլ ժամանակով մեզ ավելի մոտ մարդիկ ինչ-որ բան գիտեին այդ մասին և իրենց գրություններում վկայում էին: Անհաշտելի հակառակորդներ, ճիզվիտյան միաբանության հիմնադիր Լոյոլան և կարգալույծ վանական Լյութերը` երկուսն էլ ուսուցանում են, որ հավիտենության մեջ մոլորված և ինքն իրեն ու իր անչափելի հուսահատությանը թողնված մարդն է միայն ընդունակ ուղղել իր հայացքը վերջին Ճշմարտությանը:

Այստեղից և Լյութերի հանելուկային բառերը Հռոմեացիներին ուղղված թղթի նրա մեկնություններում. Blasphemie… aliquanto sonant gratiores in aure Dei quam ipsum Alleluja vel quecumque laudis jubilatio… Quanto enim horribilior et fedior est blasphemia, tanto est Deo gratior, այսինքն` աստվածհայհոյությունը երբեմն հաճելի է հնչում Աստծո լսելիքի համար, քան նույնիսկ ալլելուիան կամ որևէ հանդիսավոր փառաբանություն: Եվ որքան ավելի ահավոր և զազրելի է աստվածհայհոյությունը, այնքան հաճելի է Աստծուն: Այդպիսին է նաև Իգնատիոս Լոյոլայի «հոգևոր վարժությունների» (exercitia spiritualia) հիմնական կանոններից մեկը. quanto se magis reperit anima segregatam ac solitariam, tanto aptiorem se ipsam reddit ad quaerendam attingendumque creatorem et dominum suum – որքան ավելի է հոգին հեռանում (աշխարհից) և ամփոփվում միայնության մեջ, այնքան ավելի է ընդունակ դառնում փնտրել և ըմբռնել իր Արարչին և Տիրոջը…

[Այս վերջին միտքն առավել հասկանալու համար հիշենք, որ նման մտածում է ունեցել նաև մեր մեծ բանաստեղծներից Պարույր Սևակը իր «Նորօրյա աղոթք» բանաստեղծության մեջ այն իմաստով, որ կեղծավոր կամ ձևական աղոթքներից ու փառաբանություններից առավել է մարդու այն դառնացումը, որից կարող է հավատքի լույսը ծնվել. «Եվ բավակա՜ն է, հասկացե՛ք ընդմիշտ, Որ աստծուն նո՛ւյնիսկ հայհոյողները Շա՜տ ավելի են գերադասելի, Վասնզի նրանց բարկացրել է ինքը հավատը` Խոցվա՜ծ-արյունո՛տ, Այրվո՜ղ-ապտակվա՛ծ, Ցավա՜ծ-ճչացո՛ղ, Մանո՛ւկ հավատը, Որ հայր դառնալու համար է ծնվել»]: