ՀԱՎԱՏԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅԱԿԱՆ, ՀՈԳԵԲԱՆԱԿԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՄԸ ԵՎ ՀՐԱՇՔԸ

Կրոնը հոգեբանության տեսանկյունից սահմանվում է որպես հավատալիքի համակարգ, և այս արտահայտությամբ արտաքին դիտորդի տեսակետից ցույց է տրվում գաղափարների, վարվեցողության և փորձառության միասնություն, որոնք առնչություն ունեն գերբնական էակի (էակների) հետ և որը (որոնք) այլ իմացությունների հետ համեմատելի առարկա չէ (չեն): Ըստ փիլիսոփայական սահմանման` հավատ նշանակում է համոզվածություն  ինչ-որ բանում: Հավատը հնարավորության ընդունումն է որպես իրականություն: «Հավատ» հասկացության երեք իմաստ է նշվում: Հավատը մարդկային հոգու հոգևոր ընդունակությունն է` իմանալու լինելիության ծածուկ շերտերը, խորհրդապաշտորեն լինելու ճանաչելի առարկայի կենտրոնում:

Հավատը բնութագրվում է որպես մարդու ընդունակություն` խոստովանելու իր զգացական պատկերների նույնականությունն ընկալվող իրերի և երևույթների հետ: Հավատը վեր է հառնում որպես ընդունակություն` գնահատելու որևէ իմացություն առանց բավականաչափ տրամաբանական և փաստական հիմնավորումների: Հոգեբանության մեջ հավատը սահմանվում է որպես հոգեկերտվածքի յուրահատուկ վիճակ, որը կայանում է մարդու կողմից ինչ-որ տեղեկությունների, տեքստերի, երևույթների, իրադարձությունների կամ սեփական պատկերացումների և եզրահանգումների ամբողջովին և անպայմանորեն ընդունմամբ, որոնք կարող են հետագայում հանդես գալ որպես նրա «եսի» հիմք, որոնցից կախված են լինում նրա որոշ արարքներ, դատողություններ, վարվեցողության նորմեր և հարաբերություններ:

Հավատի տվյալ սահմանումը ցույց է տալիս դրա խորը անձնային բնույթը, քանի որ հավատը որոշում է ոչ միայն անձի ճանաչողական կարգավորումները, այլ նաև նրա վարվեցողությունը, գործողություններն ու արարքները: Այն հանդիսանում է միջանձնային հարաբերությունների անքակտելի բաղադրիչը. հավատքի ներկայությամբ կամ բացակայությամբ են հատկանշված անձի բարոյական որակներն ու արարքները:

Հավատը կառուցողական դեր է կատարում անձի և հասարակության կենսագործունեության մեջ: Այն մեծ նշանակություն ունի անձի աշխարհընկալման մեջ, որը ներառում է նաև այն, ինչ գտնվում է տեսական ճանաչողության ոլորտից դուրս, այն, ինչ մարդն ունակ չէ ընդգրկել բանականությամբ: Չափազանց բարդ աշխարհը, երևույթները, որոնք չեն ըմբռնվում փորձով, աշխարհընկալման հարցերը, որոնք ըստ էության մարդուն տրված չեն փորձառությամբ (մահվան, գիտակցության խնդիրը, խնդիրներ` կապված տիեզերքի վերջնական պատճառների սահմանման հետ, ժամանակի և տարածության մեջ աշխարհի գոյության վերաբերյալ) այսպես թե այնպես հանդիսանում են հավատի առարկա:

Ճշմարտության ընդունման և այդ ընդունման վճռականության հարցում հավատի ուժը կարող է գերազանցել արտաքին փաստերի և տրամաբանական ապացույցների ուժը: Հավատի ուժը կախված է ոչ թե արտաքին ապացույցներից, այլ` յուրահատուկ ինքնուրույն հոգեբանական գործողությունից, որն ամբողջովին չի սահմանվում փորձի և տրամաբանության հիմունքներով: Հավատի յուրահատկությունները պայմանավորված են նրա «առարկայով» և հավատացողի անձնային առանձնահատկություններով: Դրա համար ճանաչողության և հաղորդակցության գործընթացի մեջ հավատի դերը չի կարող միանշանակ սահմանված լինել: Փիլիսոփայական և հրապարակախոսական գրականության մեջ իռացիոնալ` ոչ բանական հավատը սովորաբար նույնացվում է կրոնական հավատքի հետ, իսկ ռացիոնալը` բանականը` առօրեական և գիտական ճանաչողության հետ:

Ըստ հայտնի փիլիսոփա Լյուդվիգ Ֆեյերբախի` հավատքն այլ բան չէ, քան իրականության, բացարձակ արժեքի, մարդու սուբյեկտիվ ճշմարտության վստահություն` ի հակադրություն բանականության և բնության օրենքների: Ֆեյերբախի կարծիքով` հավատքի համար բնութագրական առարկան հրաշքն է: Հրաշքը և հավատքն անբաժանելի են: Հրաշքը հիմնականում արտաքին աշխարհում է, հավատքը` մեր ներսում, հրաշքը հավատքի արտաքին ձևն է, հավատքը` հրաշքի մտերիմ ոգին:

Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանը, սակայն, հավատքի և հրաշքի միասնություն չի տեսնում, նույնիսկ, ընդհակառակը, խոսում է առանց հրաշքի հավատքի առավել մեծության և զորության մասին: Ոսկեբերանը Աբրահամի, Իսահակի, Հակոբի, Հոբի, Դավթի, Հովհաննես Մկրտչի օրինակներով ցույց է տալիս, որ նրանք հաճելի են եղել Աստծուն իրենց հավատավոր կյանքով առանց հրաշքներ գործելու, այդպես նաև Եղիա մարգարեն, առաքյալները Աստծո հավանությանն արժանացան նախքան հրաշագործությունը: Այսպիսով, աթեիզմի հակում ունեցող Ֆեյերբախի` հավատքի և հրաշքի անբաժանելիության մասին տեսակետին հակադրվում է Սուրբ Ոսկեբերանի կարծիքը, ով աստվածահաճո կյանքի մասին խոսելով` ասում է. «Եթե սիրո մեջ վարժվենք, հրաշագործության ոչ մի կարիք չենք ունենա, իսկ եթե սիրո մեջ չվարժվենք, հրաշագործությունից ոչ մի օգուտ չենք ստանա»: