ԿՐԿՆԱԶԱՏԻԿ. ԹԵՐԱՀԱՎԱՏՈՒԹՅՈՒՆ ԸՍՏ ԹՈՎՄԱՍԻ

Սուրբ Զատկին հաջորդող կիրակին կոչվում է Կրկնազատիկ: Այս օրը հիշատակվում է Թովմաս առաքյալի վերաբերյալ պատմությունը, ով դժվարացավ հավատալ Քրիստոսի Հարությանը:

Քրիստոսի տասներկու առաքյալներից Թովմասը հայտնի է իր խիստ կասկածամտությամբ, թերահավատությամբ: Հովհաննու Ավետարանում անգամ այս առաքյալի թերահավատության մասին պատմող դրվագի ենթավերնագիրն է` «Անհավատ Թովմասը»: Սակայն իզուր են Թովմաս առաքյալին անհավատ անվանում, քանի որ անլսելի, անհավանական, գրեթե աներևակայելի իրողության առջև գտնվելով` նա հավաստիացում էր փնտրում: Նման կասկածը հավաստիացման ծարավն է, և երկրային կյանքում տրված չէ այսպիսի կասկածը փարատել առանց հայտնության կամ հոգևոր խորը փորձառության:

Կրոնի մեջ հավաստիացնում է ո՛չ զգացական ընկալումը և ո՛չ էլ բանականությունը, ո՛չ տրամաբանությունը և ո՛չ էլ վարդապետությունը: Կրոնի մեջ հավաստիացնում է հոգևոր փորձառությունը, սրտի փորձառությունը: Բանականությունը մասնակցում է այս գործընթացում, բայց ամենևին ոչ որպես դատող մտածողություն, այլ որպես բավարար հիմնավորման փորձառություն: Այսպիսով, կրոնական կասկածը նաև դիտվում է իբրև հավաստիացման ծարավ, որի հագեցումը լինում է հայտնությամբ կամ հոգևոր փորձառությամբ:

Թովմասի թերահավատությունը ժխտական կասկածը չէ, այլ կրոնական կասկածի մեկ այլ նրբերանգ, որը դրսևորվում է արդեն կատարված որևէ ցանկալի, բաղձալի իրողությանը ուրախությունից չհավատալու ձևով: Նաև Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանն է ասում, որ այսպիսի անհավատությունից է կասկած, թերահավատություն առաջանում:

Թերահավատության այս տեսակը հայտնում է Ավետարանը. «Եվ այս ասելով ցույց տվեց նրանց Իր ձեռքերն ու ոտքերը: Եվ մինչ դեռևս ուրախությունից չէին հավատում և զարմացած էին, ասաց նրանց. “Այստեղ ուտելու բան ունե՞ք”» (Ղուկ. 24.41): Պետք է իմանալ, որ այսպիսի թվացյալ կասկածը իրականում կասկած չէ, այլ որևէ իրադարձության անըմբռնելի լինելու գիտակցումն է, որը բերում է զարմանքի զգացողություն և իրողությունը բացատրելու անկարողություն: Ըմբռնողությունից վեր լինելը կարող է կասկածի տպավորություն թողնել: Մարդն անընդհատ փորձելով անըմբռնելին հասկանալ տրամաբանությամբ կամ դեպքերի քննությամբ` այդ փնտրտուքը կասկածի է նմանեցնում, մինչդեռ այն պարզապես բանականության կողմից տվյալ իրողության` մարդկային մտքին անհասանելի լինելու արձանագրումն է:

Բայց այդ «կասկածից» ազատվելու համար պարզապես պետք է հրաժարվել կրոնի մեջ կենտրոնական, գլխավոր հանդիսացող անըմբռնելին մարդկայնորեն ամբողջովին հասկանալու ցանկությունից, ինչպես որ նման դեպքի համար ասում է Սուրբ Գրիգոր Նյուսացին իր «Քրիստոնեականում». «Ուրեմն, բնական տրամաբանությամբ դուք ձեր թերահավատությանը պետք է տայիք հակառակ ուղղություն»: Այսինքն` թերահավատությունը, կասկածը փարատվում է նաև հավատքին հակառակ բացասական, ժխտողական ճանապարհի տանող մտածումը մերժելով և ընտրություն կատարելով` վստահելու Աստծո մասին վկայություններին:

Թովմասը տեսավ հարություն առած Քրիստոսին և հավատաց, բայց Քրիստոս երանի տվեց նրանց, ովքեր կհավատան առանց տեսնելու (Հովհ. 20. 29): Այստեղ հավատքի երկու տեսակներ են նկարագրվում, որոնց կարող ենք կոչել գիտելիքի, իմացության հավատ և վստահության հավատ: Իմացության հավատի հիմքը դրվում է ակնհայտ իմացման, գիտելիքի վրա, իսկ վստահության հավատի հիմքը` աստվածայինի վերաբերյալ վկայության վրա: Իմացության հավատը պահանջում է գերբնական հայտնություն, վստահության հավատը բավականանում է բնական հայտնությամբ  և գերբնականի մասին տրվող վկայությամբ: Հավատքի համար անհրաժեշտ վստահությունը իմացության հավատի մեջ թերի է, որովհետև այդպիսի հավատը իմացման վրա է կենտրոնանում: Այդպիսին է հրաշքների, գերբնական նշանների տեսությամբ առաջացած հավատը: Քրիստոսի աշակերտներն սկզբում, ինչպես նաև Զատկի տոնին շատերը Երուսաղեմում այսպիսի թերի վստահությամբ իմացության հավատով են հավատում Քրիստոսին (Հովհ. 2.11, 23): Սակայն Փրկչի Հարությունից հետո աշակերտները հավատում են Գրքին և այն խոսքին, որ Հիսուս ասել էր (Հովհ. 2.20):

Իմացության հավատը երերուն, ոչ հաստատուն է լինում: Այդպես էր, որ իսրայելցիները բազում հրաշքներ տեսան, բայց շատ անգամներ Աստծուն ուրացան, Հուդան Քրիստոսի հրաշքները տեսավ ու Նրա տված զորությամբ ինքն էլ հրաշքներ գործեց, բայց ուրացավ:

Երբ առաքյալները Թովմասին ասացին` տեսել ենք Տիրոջը, նա չհավատաց ոչ այնքան նրանց հանդեպ անվստահությունից, որքան նրա համար, որ մեռյալներից հարությունն անհնար էր թվում: Նա չասաց` ձեզ չեմ հավատում, այլ` մինչև իմ ձեռքը Նրա կողի մեջ չխրեմ, չեմ հավատա: Իրականում Թովմասն իր համար հավաստիացում էր փնտրում կոպիտ զգացումների միջոցով և չէր հավատում նույնիսկ աչքերին: Նա չասաց` եթե չտեսնեմ, այլ` չշոշափեմ:

Հովհաննու Ավետարանում նշվում է Թովմաս առաքյալի մականունը` Դիդիմուս-Երկվորյակ (11.16, 20.24, 21.2): Թովմա Աքվինացին ասում է, որ Թովմասի արարքով է երևում իր անվան նշանակությունը: Քանի որ Հովհաննեսն իր Ավետարանը գրել է հունարեն, օգտագործել է «դիդիմուս» բառը: Թովմասը սիրիական կամ երբայական անուն է և երկու իմաստ ունի` երկվորյակ և անդունդ: Երկվորյակ բառը հունարենում դիդիմուսն է [διδύμους]: Թովմասը երկվորյակ կամ անդունդ է կոչվել հետևյալ պատճառներով: Անդունդն ունի խորություն և խավար: Թովմասն ինքը փոխաբերական իմաստով անդունդ էր` հավատալու իր խորը դժկամությամբ և անհավատության խավարով: Թովմասի երկվորյակ կոչվելու պատճառներից է համարվում այն, որ նա Բենիամինի ցեղից էր, որտեղ շատերը երկվորյակներ էին: Կամ այս անունը պայմանավորված է նրա կասկածելով, քանի որ իր հաճախակի կասկածանքների պատճառով (Հովհ. 11.16, 14.5, 20.25) կարծես թե երկակի բնություն ուներ, ընդունում էր մի տեսակետը, բայց վախենում, որ մյուսը կարող է ճիշտ լինել:

Քրիստոս ասաց Թովմասին. «Բե՛ր քո մատները և դի՛ր այստեղ ու տե՛ս Իմ ձեռքերը. և բե՛ր քո ձեռքը ու մտցրո՛ւ Իմ կողի մեջ. անհավատ մի՛ եղիր, այլ` հավատացյալ» (Հովհ. 20.27): Միստիկ մեկնաբանությամբ մատը նշանակում է գիտելիքը, և ձեռքը` մեր գործերը, այսինքն` այստեղ խոսքը նախ գիտելիքի, իմացության հավատին է վերաբերում:

Սուրբ Հովհան Ոսկեբերանն ասում է. «Եթե որևէ մեկը ներկայումս ասի` ինչպես կուզեի այն ժամանակներում ապրած լինեի և տեսնեի հրաշագործող Քրիստոսին, ապա այդպիսի մեկը թող մտածի, որ երանելի են չտեսնողները և հավատացողները»: