Ի ՍԿԶԲԱՆԷ ԷՐ ԲԱՆՆ (Սկզբից էր խոսքը)

Թարգմանություն ռուս փիլիսոփա, էքզիստենցիալիստ Լև Շեստովի գործերից:

Եթե Պլատոնը ճիշտ է ասում, եթե փիլիսոփայությունն այլ բան չէ, քան պատրաստություն մահվան և մահացում, ապա մենք իրավունք չունենք դրանից ակնկալել սփոփանք և ուրախություն: Ընդհակառակը, ինչ էլ ասենք և ինչպես մտածենք մահվան մասին, մեր բոլոր խոսքերի և մտքերի ներքո միշտ թաքնվում է մեծ տագնապ և լարվածություն: Եվ որքան սկսենք խորասուզվել մահվան մասին մտածման մեջ, այնքան ավելի շատ կսկսի աճել նաև մեր տագնապը: Այնպես որ փիլիսոփայության նպատակային խնդիրը չէ համակարգի կառուցումը, մեր գիտելիքների հիմնավորումը, կյանքի տեսանելի հակասությունների հաշտեցումը: Այդ ամենը խնդիրներն են դրական գիտությունների, որոնք, ի հակադրություն փիլիսոփայության, ծառայում են կյանքին, այսինքն` անցողիկ կարիքների, և մահվան մասին, այսինքն` հավիտենության մասին չեն մտածում:

Փիլիսոփայության խնդիրն է թեկուզ մասնակիորեն վեր ելնել կյանքից կյանքի ընթացքում: Եվ ինչպես մարդը լացով է լույս աշխարհ գալիս կամ գոչումով արթնանում տանջալի, մղձավանջային քնից, այդպես էլ կյանքից մահվան անցնելը պետք է, ըստ երևույթին, ուղեկցվի անիմաստ, հուսահատ ջանքերով, որի միանշանակ դրսևորումը նույնպես կլինի անիմաստ, հուսահատ ճիչ կամ անմիտ հեկեկոց: Ես մտածում եմ, որ այդ տեսակի «արթնացում» ճանաչել են շատ փիլիսոփաներ և այնուհետ փորձել են դրա մասին պատմել: Նաև գեղարվեստական գրողները քիչ չեն խոսել այդ մասին` հիշեք Էսքիլեսին, Սոֆոկլեսին, Դանթեին, Շեքսպիրին, մեր օրերում Դոստոևսկուն և Տոլստոյին: Բայց արտահայտվել են, իհարկե, «խոսքով»: Իսկ «խոսքը» խորհրդավոր ուժ ունի իր միջով անցկացնելու միայն այն, ինչ պիտանի է կյանքի համար: Խոսքը հենց կյանքի համար էր հնարված` մարդկանցից ծածկելու հավիտենության գաղտնիքը և նրանց ուշադրությունը բևեռելու նրան, ինչ տեղի է ունենում այստեղ` երկրի վրա:

Աշխարհի արարումից հետո Աստված կաչեց մարդուն և հրահանգեց անուններ տալ բոլոր արարածներին: Եվ երբ անունները տրվեցին, մարդը դրանով իրեն մեկուսացրեց կյանքի բոլոր աղբյուրներից: Առաջինները հասարակ անուններ էին. մարդն անվանակոչեց հասարակ առարկաները, այսինքն` սահմանեց, թե առարկաներից որոնք կարող է գործածել, քանի դեռ ապրելու է երկրի վրա: Հետո նա այլևս չկարողացավ ոչինչ ըմբռնել բացի նրանից, ինչ ընկել էր դրանց անվանման մեջ: Պետք է մտածել, որ չցանկացավ էլ. նրան թվում էր, նրան շարունակում է թվալ, որ իրերի մեջ գլխավորը, էականն այն է, ինչ նրանցում ընդհանուր է և որին ինքը անուն է տվել` անվանումը: Նույնիսկ մարդկանց մեջ, անգամ ինքն իր մեջ նա փնտրում է «էությունը», այսինքն` կրկին ընդհանուրը: Մեր ողջ երկրային կյանքը հանգում է ընդհանուրը վեր հանելուն և դրանում առանձինը տարրալուծելուն: Մեր հասարակական գոյությունը (իսկ չէ՞ որ մարդը հարկադրված է լինելու հասարակական կենդանի, քանի որ աստված լինել չի կարող, իսկ գազան լինել չի ուզում), մեզ նախապես դատապարտում է «ընդհանուր կեցության»:

Մենք պետք է այնպիսին լինենք, ինչպիսին մեզ համաձայնում է ընդունել շրջապատող միջավայրը: «Միջավայրը» տանել չի կարողանում անիմաստ ճիչ կամ անմիտ հեկեկոց, իսկ մենք նույնսիկ կատարյալ հուսահատության ամենադժվարին պահերին տեսք ենք ընդունում, որ մեզ համար բոլորովին դժվար չէ, որ մեզ համար հեշտ է: Մենք անգամ ջանում ենք մեռնել գեղեցիկ կերպով: Եվ այս երեսպաշտությունը համարվում է բարձրագույն առաքինություն: Իհարկե, այդպիսի պայմաններում մարդիկ չեն կարող երազել «գիտելիքի» մասին, և այն, ինչ մեզանում գիտելիք է համարվում, միայն յուրատեսակ mimicry [նմանակում] է, որի միջոցով մեր ժամանակավոր, համատեղ գոյությունը դառնում է ավելի հեշտ, հաճելի և նույնիսկ հնարավոր: Ինչպիսի՞ կյանք կլիներ մեզ համար, եթե նրանք, ովքեր, ինչպես Համլետը, զգային, որ ժամանակը դուրս է եկել իր հունից, կարողանային նաև մնացյալ բոլոր մարդկանց հունից դուրս գցել: Բայց, կրկնում եմ, հոգատար բնությունը, որ մարդկանց տվել է «ի սկզբանէ» «բանը` խոսքը», այնպես է կարգավորել, որ ինչ էլ մարդը խոսի, մերձավորների լսողությանը հասնում են միայն նրանց համար օգտակար կամ հաճելի երազատեսություններ:

Իսկ ճիչերը, հառաչանքները, հեկեկոցները մարդիկ չեն համարում ճշմարտության արտահայտություններ և ամեն կերպ «մարում են» դրանք. non ridere, non lugere, neque detestari, sed intelligere [Սպինոզայի մտքերից` չծիծաղել, լաց չլինել, չնզովել, այլ հասկանալ]: Եվ իրոք, մարդկանց պետք է միայն հասկանալին: Այդ նույն «անհասկանալին», որն արտահայտվում է ճիչերում, մասերի չբաժանված ձայների կամ այլ` խոսքով անարտահայտելի «արտաքին» նշաններում, արդեն վերաբերում է ոչ մարդկանց: Կա, պետք է լինի ինչ-որ մեկը` ավելի տրամադիր արցունքների և հառաչանքների, նույնիսկ լռության, քան խոսքի, ով չասվածի մեջ տեսնում է ավելի իմաստ, քան հստակ ու պարզորոշ, հիմնավորված ու ապացուցված հաստատումներում…

Բայց փիլիսոփայությունը (չէ՞ որ մենք դրա մասին սկսեցինք խոսել) ունկնդրում է միայն այն, ինչ գնահատում են հասարակություններով ապրող մարդիկ, կամ այն, ինչ ուղղված է վերջին «միակին»` ոչնչի կարիք չունեցող և այդ պատճառով մարդկային կարիքը չհասկացող էությանը: Ի՞նչ էր մտածում այդ մասին Պլատոնը, երբ խոսում էր մեռնելու և մահվան մասին, կյանքից փախուստի մասին: Ի՞նչ էր մտածում այդ մասին Պլոտինը, երբ հոգեզմայլանքը նրան տանում էր այլ աշխարհ, որտեղ նա մոռանում էր դպրոցի, աշակերտների և դպրոցների կուտակած «գիտելիքների» մասին: Եվ կարո՞ղ է արդյոք այնպես լինել, որ փիլսոփայության նշանաբանը դառնա non intelligere , sed ridere , lugere, detestari [չհասկանալ, այլ ծիծաղել, լաց լինել, նզովել]: