ԵԿԵՂԵՑՈՒ ԳՐԱՔՆՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հայ իրականության մեջ մինչև 19-րդ դարի կեսերը մշակույթի գրեթե բոլոր ոլորտները գտնվում էին Եկեղեցու հովանավորության, նաև ազդեցության ներքո: Միջնադարում Եկեղեցին դպրոց էր, համալսարան, սակայն միևնույն ժամանակ երբեմն գրաքննիչի դեր էր ստանձնում այլ, հատկապես ներմուծված կրոնական գաղափարախոսությունների հանդեպ: Որքանո՞վ դա նպաստեց մշակութային առաջընթացին և որքանո՞վ` կրոնական գաղափարախոսությունից դուրս հայ փիլիսոփայական մտքի զարգացմանը:

Հայ իրականության մեջ Եկեղեցու ներսում են զարգացել գիտությունը, մշակույթը, առաջընթաց ապրել գիտության բազում ճյուղեր, և հենց եկեղեցականներն են, որ եղել են նաև գիտնականներ, ուսումնասիրողներ, փիլիսոփաներ, գիտության մշակներ: Եկեղեցու գրաքննիչ լինելը չի կարելի հասկանալ ստալինյան բռնապետության ժամանակների իմաստով, երբ մարդիկ վախենում էին իրենց ազատ կարծիքն արտահայտել:

Խորհրդային ժամանակների բռնապետության տարիներին էր, որ, օրինակ, մեր մեծ բանաստեղծներից Պարույր Սևակը չէր կարողանում ազատորեն խոսել Գրողների միությունում, արգելվում էին նրա տարբեր գործերի հրատարակությունները կամ մեծ մասամբ խմբագրվում էին: Եկեղեցին միշտ դեմ է հանդես եկել ոչ թե ազատ կարծիքների արտահայտմանը, այլ աղանդավորական, մորորեցնող ուսուցումների տարածմանը, որովհետև դրանք վերաբերում են մարդու հոգևոր կյանքին և մարդուն զրկում փրկությունից, հավիտենական կյանքից:

Եվ քանի որ Եկեղեցին առաքելություն ունի մարդկանց հոգիների փրկության, իր հիմնական մտահոգությունն է հեռու պահել իր խնամակալության ներքո գտնվող ժողովրդին կործանման տանող ճանապարհներից: Դրա համար է, որ Եկեղեցին դեմ է եղել աղանդավորական ուսմունքների տարածմանը:

Փիլիսոփայության պարագայում պետք է ասել, որ քրիստոնեության մեջ մեծապես կարևորվում է փիլիսոփայության դերը: Եկեղեցու Հայրերը փիլիսոփայությունն անվանել են քրիստոնեության աղախին, որովհետև նաև փիլիսոփայության միջոցով է քրիստոնեությունը բացատրում իր դիրքորոշումները, Քրիստոսի վարդապետությունը: Հայ եկեղեցական հեղինակները ևս մեծապես օգտվել են փիլիսոփաների երկերից, մեջբերումներ արել և իրենք ևս հանդիսացել փիլիսոփաներ, ինչպես, օրինակ, Դավիթ Անհաղթը, Գրիգոր Տաթևացին, Ներսես Շնորհալին, Հովհան Որոտնեցին և ուրիշներ:

Հայ հեղինակների փիլիսոփայական ու հոգևոր-գրական աշխատությունները դեռևս կարիք ունեն առավել լայն լուսաբանման և համամարդկային մեծ ճանաչման ձեռքբերման: Միակ բացառությունը թերևս Սուրբ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգությանն» է, որը թարգմանվել է աշխարհի բազմաթիվ լեզուներով և հայտնի է իր հոգևոր, խոհափիլիսոփայական, խորհրդապաշտական բնույթով:

Իսկ կրոնական ոլորտից դուրս հայ փիլիսոփայությունը չի ունեցել այնպիսի մեծ նվաճումներ, ինչպես, օրինակ, Ֆրանսիայում Ռենե Դեկարտի, Վոլտերի, Ժան Ժակ Ռուսոյի, գերմանական հասարակության մեջ Վիլհելմ Լեյբնիցի, Էմմանուել Կանտի, ով առաջինը կրոնական ընկալումներից անկախ փիլիսոփայական հզոր համակարգ զարգացրեց, Շոպհենհաուերի կամ անգլիական իրականության մեջ Ջոն Լոկի և այլոց երևույթները:

Ճիշտ է, մենք ունենք շատ փիլիսոփայության դոկտորներ, ովքեր նաև փիլիսոփայական միջազգային պաշտոնական կառույցների պատվավոր անդամներ են, սակայն համաշխարհային հանրաճանաչության և նշանակության առումով նոր ժամանակների հայազգի փիլիսոփաներ չկան: Մենք չունեցանք նաև կրոնական փիլիսոփայության մեծ հեղինակներ, ինչպիսիք եղան ռուս իրականության մեջ` Վլադիմիր Սոլովյովը, Նիկոլայ Բերդյաևը, Սերգեյ Բուլգակովը, Իվան Իլյինը, Պավել Ֆլորենսկին և այլք: Չունեցանք և կրոնական փիլիսոփայության հիմնավորումներով գեղարվեստական մեծարժեք գործերի հեղինակներ, որոնցից են Ռուսաստանում Լև Տոլստոյը, ում ի դեպ Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցին նզովել է, Դոստոևսկին և այլք:

Սա ցույց է տալիս, որ քրիստոնեությունից հեռանալով կամ քրիստոնեական ներշնչումից հեռանալով՝ հայ փիլիսոփայական միտքն ինքնուրույն մեծ և բացառիկ զարգացում չի ապրել, մինչդեռ քրիստոնեության ծոցում նաև հայ փիլիսոփայական միտքն է մեծ ծաղկում ապրել: