ԵԿԵՂԵՑԻ, ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Ժողովրդավարության մասին տեսակետի տարբեր ընկալումներ կան քրիստոնեության և քաղաքականության մեջ: Քրիստոնեությունն առաջնային է համարում հոգևոր-բարոյական հատկանիշները քաղաքագիտական ունակությունից կամ իշխանության ձգտման հակումներից առավել: Հատկապես ղեկավարների պարագայում կարևոր այդ հատկանիշների ակնհայտ բացակայությունը և բացահայտորեն անռակաբարո կյանքը պատճառ են դարձել Եկեղեցուց հնչող հանդիմանությունների և համապատասխան դիրքորոշման:

Եկեղեցու և պետության բարձրաստիճան ներկայացուցիչների հակամարտության օրինակ է Հուսիկ Կաթողիկոսի և Հայոց Տիրան թագավորի միջև ծագած հակառակությունը: Հուսիկ Կաթողիկոսը Տիրանին և պալատականներին շատ անգամներ հանդիմանել է քրիստոնյային ոչ վայել վարքուբարքի համար: Եվ մի անգամ, երբ Տիրանը գտնվում էր Ծոփաց Բնաբեղ բերդում և եկեղեցական տոնի առիթով ցանկանում էր եկեղեցի մտնել, Հուսիկը արգելում է նրա մուտքը` ասելով. «Արժանի չես, ինչու՞ ես ներս մտնում»: Տիրանը, չկարողանալով այսպիսի անպատվություն հանդուրժել, հրամայում է բրածեծ անել Կաթողիկոսին, որի պատճառով էլ Հուսիկը մեռնում է: Ազատությունը, որքան էլ զարմանալի լինի, կայանում է նաև սահմանափակության մեջ, քանզի եթե մի մարդ կամ մի ոլորտ իր իրավունքները տարածի այլ ասպարեզի վրա, ապա բռնություն կգործադրի: Սակայն Հուսիկի միջամտությունն այդպիսին չէր, որովհետև նա չէր խառնվում երկրի ղեկավարության կամ քաղաքականության գործերին, այլ նրա հանդիմանանքը հոգևոր-բարոյական բնույթի էր:

Եկեղեցու և պետության հակասության մեկ այլ ձև տեսնում ենք Ռուս Եկեղեցու պատմության մեջ: 17-րդ դարը շատ ծանր ժամանակաշրջան եղավ Ռուս Եկեղեցու համար: Անհրաժեշտ էին եկեղեցական բարեփոխումներ` նաև արարողությունների մեջ միօրինակություն հաստատելու, արարողությունների համար կարգված ընթերցվածները կանոնավորելու համար: Ժամանակի պատրիարք Նկիոնը, ունենալով պետության և թագավորի` Ալեքսեյ Միխայլովիչի հովանավորությունը, կարողացավ իրականացնել բարեփոխումները` Հույն Եկեղեցու սովորույթներին հետևելով: Բայց ռուս հոգևորականության որոշ մասը դեմ դուրս եկավ` պնդելով, որ պետք է պահվեն հին ավանդույթները: Այս պաճառով 17-րդ դարում Եկեղեցում պառակտում եղավ, և Ռուս Եկեղեցին բաժանվեց երկու մասի: Նիկոն պատրիարքն իր բարեփոխումներից հետո սկսեց նաև միջամտել պետության վարած արտաքին քաղաքականության գործերին, քանի որ այն մտքին էր, թե Եկեղեցին բարձր է պետությունից, և քահանայությունը` միապետությունից: Այս պատճառով հակառակություն եղավ թագավորի և պատրիարքի միջև, ժողով գումարվեց, որով պատրիարքը գահընկեց հայտարարվեց և արտաքսվեց:

Եկեղեցու և պետության ներկայացուցիչների հակասության տարբեր ձևեր են Հուսիկ Կաթողիկոսի և Նիկոն պատրիարքի հակառակությունները պետության ղեկավարի հետ: Նիկոն պատրիարքն անմիջականորեն խառնվում էր թագավորի վարած   քաղաքականությանը, մինչդեռ Տիրանի պարագային միայն հոգևոր կյանքին ու հավատքին վերաբերող հանդիմանություն էր հնչում: Եկեղեցու և պետության հակասությունը սրվել է հատկապես հեղափոխությունների ժամանակ, որոնցից պատմության մեջ ամենանշանավորներից մեկը Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունն էր` սկսված 1789 թ.: Հեղափոխականները բացասաբար էին տրամադրված ոչ միայն թագավորական կարգերի, այլ նաև Եկեղեցու դեմ, և հեղափոխության հաղթանակի առաջին իսկ օրերին, ինչպես 1917 թ. բոլշևիկյան հեղափոխության ժամանակ, բռնագրավեցին եկեղեցական կալվածքները, ունեցվածքը և եկեղեցական ամեն ինչ հայտարարեցին ազգային սեփականություն, նույնիսկ հոգևորականներին զրկեցին իրենց տիտղոսներից:

17-18-րդ դարերը պատմության մեջ կոչվում են լուսավորականության կամ լուսավորչության դարաշրջան, որովհետև այդ ժամանակ ի հայտ եկան մարդիկ, ովքեր փորձում էին իբր թե լուսավորել ժողովրդին առաջադեմ գաղափարներով: Նրանք կոչվեցին լուսավորիչներ, որոնցից էր Ժան Ժակ Ռուսոն (1712-1778): Ռուսոն իր հայացքները շարադրել է «Հասարակական պայմանգրի մասին» աշխատության մեջ, որտեղ ասում է, թե հասարակությունը պայամանգրով իշխանությունը հանձնել էր թագավորներին, միապետներին, բայց քանի որ նրանք չարաշահում են այդ իշխանությունը, ապա հասարակությունը պետք է այն ետ վերցնի և ստեղծի դեմոկրատական, հանրապետական պետություն: Այդպիսի պետության մեջ յուրաքանչյուր լիիրավ անդամ պետք է անմիջական մասնակցություն ունենա երկրի ղեկավարության, օրենսդրության ու դատարանի մեջ: Այսպիսով ձեռք կբերվի քաղաքացիական հավասարություն:

Վերջին ժամանակներում Ռուս Եկեղեցու հրատարակչական մարմնի կողմից շրջանառության մեջ դրված մի գրքի հեղինակը անդրադառնում է ժողովրդավարությանը և ցույց տալիս նրա բացասական կողմերը: Ժողովրդավարական պետության մեջ իշխանությունը բաժանված է հասարակության անդամներին անսահմանելիորեն փոքր մասնիկներով, որոնք առանձին իրենցից ոչ մի ուժ չեն ներկայացնում և ուժ են դառնում միայն համախմբման դեպքում, իսկ այդ համախմբումը լինում է ժողովրդի կողմից ընտրված մի քանի անձանց մոտ, ովքեր երբեմն իրենց օգտին են այն գործածում: Ճիշտ է նաև այն դիտարկումը, որ ժողովրդավարական համակարգում հաճախ է պատահում, որ իշխանությունը վերցնում են առավելաբար ոչ թե նրանք, ովքեր մեծ գիտելիքներ ու նվիրում ունեն, այլ նրանք, ովքեր մանավանդ ռեսուրսներ և դրանք գործադրելու միջոցներն ու հնարավորություններն ունեն: Ժողովրդավարության գեղեցիկ գաղափարներն անթերի կգործեին իրականություն դառնալով, եթե մարդիկ կատարյալ լինեին և կարողանային իրենց անձնական շահերը զոհել հանուն հասարակության շահերի: Սակայն մենք տեսնում ենք, որ նույնիսկ ամենաառաջադեմ դեմոկրատական երկրներում այս իմաստով բազմաթիվ բողոքներ են լինում:

Ռուսոյին ժամանակակից մեկ այլ փիլիսոփա` Վոլտերը, երկրի ղեկավարման խնդրի լուծումը տեսնում էր միապետություն ստեղծելու մեջ` պայմանով, որ միապետը պետք է լինի փիլիսոփայորեն կրթյալ, որով կկարողանա իմաստությամբ առաջնորդել իր երկիրն ու ժողովրդին դեպի բարգավաճում: Եկեղեցին քաղաքականությամբ չի զբաղվում և չի ասում, թե լավ է կառավարման այս կամ այն ձևը: Բայց հաստատորեն կարող ենք ասել, որ ինչպիսին էլ այն լինի, դատապարտված է ձախողման, եթե մարդիկ հեռու են Աստծուց և Նրա պատվիրանների իրագործումից: