ԱԶԳԱՅԻՆ ԵԿԵՂԵՑԻ (ՄԱՍ ԵՐՐՈՐԴ)

Հատվածներ Կարապետ վարդապետ Տեր-Մկրտչյանի «Ազգային Եկեղեցի» խորագրով մտորումներից:

Առհասարակ դպրոցական գործը միջին դարերում ամբողջ քրիստոնյա աշխարհի մեջ եկեղեցականության ձեռքին է եղել: Սակայն ոչ մի տեղ այն կարևորությունը և այն առաջնակարգ տեղը չեն տվել այդ գործին, ինչպես մեր Եկեղեցու մեջ: Պատահականություն չէ, որ մեր Սուրբ Գրիգորը «Լուսավորիչ» պատվանունն է ընդունել: Հայոց Եկեղեցին ազգային-լուսավորչյան Եկեղեցի է, որովհետև իր գլխավոր կոչումը տեսնում է հատկապես հայ ազգին քրիստոնեական լույսով լուսավորելու և քրիստոնեական սկզբունքներով առաջնորդելու մեջ: Մեր Եկեղեցուն վիճակված էր դարեդար անընդհատ պայքար մղել տարբեր զորեղ ազգությունների դեմ կրոնով և դավանությամբ՝  իր ինքնուրույնությունը պահպանելու համար: Մի խումբ «թարգմանիչ վարդապետների» հիշատակը միայն տոնում է մեր Եկեղեցին:

Այդ Եկեղեցին մեր կույր աշխարհում անգլուխ քննադատների կողմից շատ հաճախ ծանր մեղադրանքների ու դատապարտության առարկա է լինում՝ իբրև մի հաստատություն, որ այժմ էլ խոչընդոտ է լինում հայության առաջադիմության: Բացարձակ անհեթեթություն չէ՞ սա միթե: Հոգևոր-կրթական այն մեծ դերը, որ կատարել է մեր Եկեղեցին հեռու և մոտիկ անցյալում, ակներև բողոք է այդ անհիմն ու անհեթեթ մեղադրանքների դեմ: Ճշմարիտ հարգանք մեր հոգևորականներն անցյալում ավելի մեծ չափով են վայելել գուցե, քան ուրիշ որևէ Եկեղեցու պաշտոնյաներ: Հայ վարդապետները մի կողմից գրով և խոսքով հունական խարդավանքների, կոթոլիկական մարդորսության դեմ էին կռվում, մյուս կողմից ցիրուցան ժողովրդի մնացորդներին եկեղեցու հարկի տակ, վանքերի շուրջը ժողովում, սիրտ տալիս, մխիթարում:

Եվ հայ հոգևորականությունը նոր ժամանակներում էլ անգամ ժողովրդի գլխին եկած բոլոր դժբախտությունների մեջ հավատարիմ մնաց իր կոչմանը: Թուրքահայոց դատի պաշտպանը, նրանց ցավերի ու տառապանքի թարգմանը հանդիսացավ քրիստոնյա զորեղ պետությունների առաջ, ծխական դպրոցներն ու եկեղեցական գույքը պահպանելու համար ամեն վտանգ, ամեն զրկանք ու սպառնալիք աչքի տակ առավ և անտրտունջ կերպով աքսորանքի ու տնտեսական անձկության նեղությունները տարավ, վերջին կոտորածների ժամանակ դարձյալ ամենապատվավոր դեր կատարեց, իր ներկայացուցիչները վտանգի վայրերում հաստատուն մնացին յուրաքանչյուր դիրքի վրա, պատուհասվածների աղետն ու բողոքը հրապարակ հանեցին, բոլոր հնարավոր միջոցները գործի դրեցին նրանց օգնություն հասցնելու համար:

Իսկ երբ այս բոլորից հետո այնուամենայնիվ պնդողներ են լինում, թե հոգևորականությունը, ինչպես ամեն տեղ, այնպես և հայերի մեջ ժողովրդից անջատ մի մարմին՝ մի առանձին կղերական դասակարգ է, որ իր հատուկ դասակարգային շահերն ունի և քնում-ելնում՝ միայն այդ շահերի մասին է մտածում, ժողովրդին մոլորեցնելով ու կեղեքելով իր օգուտը միայն որոնում ու հղփանում – ի՞նչ անուն կարելի է տալ այդ կամավոր կուրությանը, այդ նոր տեսակի խեղճ լուսամտությանը: Ի՞նչ անուն տալ մանավանդ այն «հրաշալի» դատողությանը, որով յուրաքանչյուր հայի վրա նվիրական պարտականություն է դրվում՝ հալածել հոգևորականներին, խտրություն չդնել միջոցների մեջ՝ նրանց անարգելու, վատաբանելու, բարոյապես սպանելու, որովհետև լուսավորյալ Ֆրանսիայում հոգևորականներին հալածում են:

Ցավալին այն է, որ այդ տեսակ դատողությունները շատերի բերանից լսվում են, և ո՛չ ոք նեղություն հանձն չի առնում բացատրելու և իրական ապացույցներ բերելու, թե ինչո՞վ է հայ հոգևորականությունն արժանացել այդ ծանր դատապարտությանը, ինչպե՞ս է կեղեքել ժողովրդին. ի՞նչ է ունեցել դժվարությունների ու նեղությունների տակ այդ ժողովուրդը, որ կեղեքելու և շահագործելու նյութ լիներ: Չեն ասում՝ եթե այս կամ այն հոգևորականը որոշ դիրքի ու պաշտոնի մեջ զեղծումներ արել է՝ աշխարհական լիներ արդյոք նույնը չէ՞ր անի. արդյոք բոլորովին մաքուր, խոհեմ ու արդա՞ր են պաշտոնների մեջ եղող աշխարհական մարդիկ՝ ժողովրդից ընտրված երեցփոխանները, հոգաբարձուներն ու զանազան պատգամավորները: Եվ արդյոք, ընդհակառակն, հոգևորականի զեղծումը հենց նրա՛ համար ավելի աչքի չի ընկնում, որ նրա գաղափարական կոչումն ավելի խիստ պարտավորություններ է դնում նրա վրա և ավելի անհասկանալի ու դատապարտելի դարձնում այս կամ այն թերությունը, որ հեշտությամբ ներվում է աշխարհականին:

Եվ մի՞թե երևակայել կարելի է, թե հոգևորականների պակասությունները նրանց սպասավորած Եկեղեցուց ու Ավետարանից են առաջանում և ո՛չ մարդկային բնական թուլություններից: Ի՞նչ օգուտ կունենա հայոց ազգը, եթե իրոք ոչնչացվի կամ բոլոր ասպարեզներից դուրս քշվի մադկանց այն միակ խմբակցությունը, որ ուխտ է անում գաղափարական կյանքով ապրելու, հավիտենական ճշմարտությունների քարոզիչ և անսահման բարու ուղեցույց լինելու, որ դարավոր անցյալում կատարել է այդ ուխտը որչափ մարդկային բնության և մեղսոտ աշխարհի անձուկ պայմանները թույլ են տվել, որի յուրաքանչյուր ներկայացուցչի վրա մինչև այժմ էլ ժողովուրդը նայում է իբրև սրբության պաշտոնյայի վրա և սուրբ ու գաղափարական գործ սպասում:

Արդյոք հե՞շտ կլինի մի նոր խմբակցություն ստեղծել դրա տեղ՝ նման պարտավորություններով: Հնարավո՞ր կլինի մանավանդ կանգնեցնել մի նոր հաստատություն Ազգային Եկեղեցու շենքի տեղ, որի հովանու ներքո՝ ինչպես սեփական տանը, ինչպես հայրենի հողի վրա են զգում իրենց թե՛ Ամերիկայում և թե՛ Պարսկաստանում ու Հնդկաստանում, թե՛ Պետերբուրգում և թե՛ Բաղդադում ապրող հայերը՝ միմյանց հետ կապված ընդհանուր պատմական անցյալի կապերով, որ ժողովուրդն անցկացրել է միատեղ, իր բուն հայրենիքում՝ նույն Եկեղեցու առաջնորդությամբ, նույն քրիստոնեական հավատի ոգևորությամբ, նույն ազգային գաղափարներով ու բարոյական սկզբունքներով: Մի՞թե կարող են նոր հաստատություններ և ինչ-որ վերացական «ազգային ինքնորոշումներ» այդպիսի զորավոր դրական կապեր հյուսել հազարավոր մղոններով միմյանցից հեռու, միմյանցից անչափ տարբեր քաղաքական ու քաղաքակրթական պայմաններում, լեզվով, աշխարհայացքով ու նիստուկացով միմյանց բոլորովին աննման երկրներում ապրող հայերի մեջ:

Կարելի՞ է Եկեղեցին քանդել և սպասել, որ երևակայական «ինքնորոշումները» հայության ամբողջությունը պահպանեն և մի նոր դրոշակի ներքո բոլոր հայերին միասին դեպի մի ընդհանուր ապագա առաջնորդեն: Եվ ի՞նչ պիտի լինի այդ դրոշակը, որ ավելի վսեմ, ավելի գաղափարական ու խորհրդավոր նշանաբաններ ունենա, քան Եկեղեցին մինչև այժմ ունեցել է: Բավական է, որ բարենորոգության կարիքը Եկեղեցի-ազգ ընդհանրության մեջ զգացվի և գիտակցորեն առաջ տարվի՝ բուն քրիստոնեական ոգին պահելով, հավատարիմ մնալով ազգային ավանդություններին: Այս կերպ Եկեղեցին միշտ կմնա հայության համար լուսո խորանը, հայրենի սրբությունների պահապանը և դեպի հավիտենական ճշմարտություն ու կյանք առաջնորդողը, ինչպես որ եղել է մինչև այժմ:

Կարող եք կարդալ նաև առաջին մասը և երկրորդ մասը: